Dozwolony użytek w Prawie Autorskim

Dozwolony użytek. Fakty i mity

Dozwolony użytek to uprawnienie do korzystania z czyjegoś dorobku autorskiego przez podmioty, które nie są twórcami danego dzieła1, zagwarantowane nam przez ustawodawcę. To wyłom w monopolu autorskim. W polskim prawie autorskim dozwolony użytek precyzuje art. 23. Pr. Aut.

Bez zezwolenia twórcy wolno nieodpłatnie korzystać z już rozpowszechnionego utworu w zakresie własnego użytku osobistego. Przepis ten nie upoważnia do budowania według cudzego utworu architektonicznego i architektoniczno-urbanistycznego oraz do korzystania z elektronicznych baz danych spełniających cechy utworu, chyba że dotyczy to własnego użytku naukowego niezwiązanego z celem zarobkowym.

2. Zakres własnego użytku osobistego obejmuje korzystanie z pojedynczych egzemplarzy utworów przez krąg osób pozostających w związku osobistym, w szczególności pokrewieństwa, powinowactwa lub stosunku towarzyskiego.

Art. 23.1. wyłącza z zakresu dozwolonego użytku utwory architektoniczne i architektoniczno – urbanistyczne, a także elektroniczne bazy danych. Tu jednak spotykamy kolejny wyjątek, istnieje możliwość używania ich „do celów naukowych niezwiążanych z celem zarobkowym.”

Art. 23.2 precyzuje dozwolony użytek zawężając go do „pojedynczych egzemplarzy”, z których może korzystać „krąg osób pozostających w związku osobistym w szczególności pokrewieństwa, powinowactwa lub stosunku towarzyskiego”. Przy czym chodzi o „krąg osób” utrzymujących związek osobisty w sposób trwały. Zdaniem J. Barty i R. Markiewicza, nie ma żadnych przeciwskazań, by takie osoby utrzymywały kontakt tylko poprzez Internet (J. Barta R. Markiewicz „Prawo autorskie i prawa pokrewne, Wolter Kluwer 2008, wyd. 4). Jednak zakres owego związku osobistego wciąż raczej rozpatrywany jest wąsko, niż szeroko.

Dla sprawdzenia poprawności wykorzystania dozwolonego użytku należy go zawsze rozpatrywać przez pryzmat zasady sformułowanej w art. 35 pr. aut.

art. 35. Dozwolony użytek nie może naruszać normalnego korzystania z utworu lub godzić w słuszne interesy twórcy.

Granice dozwolonego użytku wyznaczone są więc następująco. Po pierwsze na dozwolony użytek można się powoływać jedynie w ściśle uzasadnionych, wręcz wyjątkowych sytuacjach, po drugie nie może on przekraczać zasady normalnego użytkowania dzieła, po trzecie podmiot, z którego dorobku zaczerpnięty jest fragment, na zasadzie dozwolonego użytku nie może z tego tytułu ponieść bezzasadnej straty. Jeszcze precyzyjniej granice te wyznacza np. doktryna fair use obowiązująca w USA (państwa europejskie nie podjęły takiej próby) Jej granice wyznacza pięć przesłanek, które muszą być spełnione kumulatywnie, by można było mówić o legalności zapożyczenia na zasadzie dozwolonego użytku. 1. Eksploatacja utworu nie może mieć charakteru komercyjnego, 2. ważny jest rodzaj wykorzystanego dzieła, oraz 3. jego proporcje w stosunku do nowego dzieła, w którym znajdują się zapożyczenia z innego, 4. istotny jest również wpływ dozwolonego użytku na rynek, czyli ewentualny uszczerbek finansowy dla autora dzieła pierwotnego, jak również 5. sama wartość pieniężna zapożyczonego utworu2.

Wyłączenia spod monopolu autorskiego

Oprócz dozwolonego użytku, polskie prawo autorskie przewiduje dodatkowo następujące sytuacje korzystania z dzieła bez zezwolenia jego twórcy:

  • Reemisja programów radiowo – telewizyjnych (niedopłatnie w jednym budynku, lub w domach jednorodzinnych obejmujących do 50 gospodarstw domowych) – art. 24.1. ust. pr. aut.
  • Nie stanowią przedmiotu ochrony prawa autorskiego: 1) akty normatywne lub ich urzędowe projekty 2) urzędowe dokumenty, materiały, znaki i symbole, 3) opublikowane opisy patentowe lub ochronne 4) proste informacje prasowe – art. 4 pr. aut.

Wolno rozpowszechniać, w celach informacyjnych w prasie, radiu i telewizji już rozpowszechnione: a) sprawozdania o aktualnych wydarzeniach, b)  aktualne artykuły na tematy polityczne, gospodarcze lub religijne, chyba, że zostało wyraźnie zastrzeżone, że ich dalsze rozpowszechnianie jest zabronione, a także c) aktualne wypowiedzi i fotografie reporterskie. Za utwory wymienione w pkc b) i c) twórca zachowuje prawo do wynagrodzenia.

Powyżej przytaczany art. 25 dopuszcza także rozpowszechnianie krótkich wyciągów ze sprawozdań i artykułów, o których mowa w pkt 1 lit. a i b; przeglądy publikacji i utworów rozpowszechnionych; 4) mowy wygłoszone na publicznych zebraniach i rozprawach (nie upoważnia to jednak do publikacji zbiorów mów jednej osoby); a także 5) krótkie streszczenia rozpowszechnionych utworów.

Można również rozpowszechniać utwory udostępnianie podczas wydarzeń będących przedmiotem sprawozdania informacyjnego – art. 26 pr. aut.

  • Instytucje naukowe i oświatowe mają zagwarantowane praw korzystania z rozpowszechnionych utworów „ w celach dydaktycznych lub  prowadzenia własnych badań. Mogą również „korzystać z rozpowszechnionych utworów w oryginale i w tłumaczeniu oraz sporządzać w tym celu egzemplarze fragmentów rozpowszechnionego utworu”. – art. 27 pr. aut.
  • Biblioteki, archiwa i szkoły mogą: 1) udostępniać nieodpłatnie, w zakresie swoich zadań statutowych, egzemplarze utworów rozpowszechnionych; 2) sporządzać lub zlecać sporządzanie egzemplarzy rozpowszechnionych utworów w celu uzupełnienia, zachowania lub ochrony własnych zbiorów; 3) udostępniać zbiory dla celów badawczych lub poznawczych za pośrednictwem końcówek systemu informatycznego (terminali) znajdujących się na terenie tych jednostek. – art. 28 pr. aut.

Na podstawie prawa cytatu można korzystać z fragmentów dzieła rozpowszechnionego na czterech polach – dla wyjaśnienia, analizy krytycznej, nauczania, lub prawa gatunku twórczości – art. 29 pr. aut.

Można wykonywać publicznie rozpowszechnione utwory podczas ceremonii religijnych, imprez szkolnych i akademickich lub oficjalnych uroczystości państwowych pod warunkiem braku osiągania korzyści finansowych z tego tytułu. Uprawnienie to nie dotyczy imprez reklamowych, promocyjnych lub wyborczych – art. 31 pr. aut.

Właściciel  egzemplarza utworu plastycznego może go wystawiać publicznie, jeżeli nie łączy się z tym osiąganie korzyści majątkowych – Art.32 pr. aut.

Wolno rozpowszechniać również: 1) utwory wystawione na stałe na ogólnie dostępnych drogach, ulicach, placach lub w ogrodach, jednakże nie do tego samego użytku; 2) utwory wystawione w publicznie dostępnych zbiorach, takich jak muzea, galerie, sale wystawowe, lecz tylko w katalogach i w wydawnictwach publikowanych dla promocji tych utworów, a także w sprawozdaniach o aktualnych wydarzeniach w prasie i telewizji, jednakże w granicach uzasadnionych celem informacji; 3) w encyklopediach i atlasach  – opublikowane utwory plastyczne i fotograficzne, o ile nawiązanie porozumienia z twórcą celem uzyskania jego zezwolenia napotyka trudne do przezwyciężenia przeszkody. Twórcy przysługuje wówczas prawo do wynagrodzenia. – art. 33pr. aut.

Internet, a dozwolony użytek

Prawo cytatu – Prawo daje możliwość cytowania już rozpowszechnionych utworów, we własnych utworach. Jednakże, cytat by był cytatem musi spełniać kilka przesłanek. Pierwsza – cytat inkorporowany do dzieła musi być rozpoznawalny. Oznacza to, że podmiot, który widzi dzieło z cytatem powinien od razu dostrzegać różnicę pomiędzy fragmentem autora, a fragmentem zaczerpniętym, cytowanym. Przesłanka druga – cytat musi posiadać swoje źródło, z którego fragment został zaczerpnięty. Zdaniem wielu autorów dopuszczalne jest oznaczenie źródła na końcu nowego utworu, co jest istotne, gdyż oznaczenie cytatu np. wizualnego w klipie video mogłoby zaburzać artystyczną myśl twórcy, który z niego korzysta. Przesłanka trzecia to konieczność zastosowania cytatu w określonej funkcji. Nauczanie i analiza krytyczna, oraz wyjaśnianie – są dosyć zrozumiałe, ostatnia z nich „prawa gatunku twórczości” oznaczają gatunek sztuki rządzący się własnymi prawami jak np. pastisz, parodia, satyra. Przy czym najistotniejsze, by zastosowany cytat nie był rodzajem skrótu, którego efektem jest praca bez większego wysiłku. Inaczej mówiąc, musi on być dodatkowym elementem obok samej myśli twórczej autora, albo pełnić też role podrzędną wobec niej.

Ściąganie filmów i muzyki

Co do zasady, jeżeli nie zachodzi przy tym przy tym proces ich rozpowszechniania, nie jest zagrożone odpowiedzialnością karną. Polskie prawo penalizuje przede wszystkim właśnie rozpowszechnianie dzieła bez zezwolenia twórcy, czy aktualnego posiadacza licencji. Mówi o tym art. 116.

Art. 116. 1. Kto bez uprawnienia albo wbrew jego warunkom rozpowszechnia cudzy utwór w wersji oryginalnej albo w postaci opracowania, artystyczne wykonanie, fonogram, wideogram lub nadanie, podlega grzywnie, karze ograniczenia wolności albo pozbawienia wolności do lat 2.

Jego brzmienie wskazuje zatem jasno na odpowiedzialność karną za bezprawne rozpowszechnienie dzieła – grozi za to: grzywna, kara ograniczenia wolności, lub kara pozbawienia wolności do lat 2. Kara ta zwiększa się do lat trzech, jeżeli – jak wynika za art. 116 ust. 2 – „sprawca dopuszcza się czynu określonego w ust. 1 w celu osiągnięcia korzyści majątkowej” i aż do pięciu lat – co wynika z art. 116 ust. 3 – „Jeżeli sprawca uczynił sobie z popełniania przestępstwa określonego w ust. 1 stałe źródło dochodu albo działalność przestępną, określoną w ust. 1, organizuje lub nią kieruje”. Z kolei nieświadome rozpowszechnianie zagrożone jest grzywną, karą ograniczenia wolności, lub karą pozbawienia wolności do lat roku.

Zatem ściąganie filmów z sieci p2p, w których oprócz pobierania, jednocześnie rozpowszechniamy dzieło, jest zagrożone odpowiedzialnością karną. Jednak, czy samo ściąganie plików mp3, lub innych dzieł jest zatem legalne? Nie. Jest to działanie, które nie jest zagrożone odpowiedzialnością karną, jednak właściciel licencji może żądać odszkodowania na drodze cywilnej. Wynika to z art. 78 Pr. Aut.

art. 78.1. Twórca, którego autorskie prawa osobiste zostały zagrożone cudzym działaniem, może żądać zaniechania tego działania. W razie dokonanego naruszenia może także żądać, aby osoba, która dopuściła się naruszenia, dopełniła czynności potrzebnych do usunięcia jego skutków, w szczególności aby złożyła publiczne oświadczenie o odpowiedniej treści i formie. Jeżeli naruszenie było zawinione, sąd może przyznać twórcy odpowiednią sumę pieniężną tytułem zadośćuczynienia za doznaną krzywdę lub – na żądanie twórcy – zobowiązać sprawcę, aby uiścił odpowiednią sumę pieniężną na wskazany przez twórcę cel społeczny.

Trzeba jednak pamiętać, że kwestia odpowiedzialności w związku z pobieraniem dzieła przez Internet jest wciąż żywo dyskutowana i część autorów sprzyjała stanowisku, że Użytkownik nie jest odpowiedzialny za korzystanie z nielegalnego źródła w rozumieniu pobierania Utworu na własny dysk. Stanowisko to skomplikowało orzeczenie wydanym w trybie prejudycjalnym TSUE z 10 kwietnia 2014 r., (C-435/12) w sprawie ACI Adam BV i inni przeciwko Stichting de Thuiskopie -> Czytaj.

Źródła

1 Leszek Małek, Cytat w świetle prawa autorskiego, Wyd. Wolter Kluwers Polska, Warszawa 2011, s. 25

2 Ibidem, s. 27

Fot. MuzykaiPrawo

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *